Qəbizlik dietası

0–18 Yaş Uşaqlarda Qəbzlik:

Valideynlər üçün geniş elmi-praktik qidalanma və həyat tərzi rəhbəri

Qəbzlik uşaqlarda ən çox rast gəlinən mədə-bağırsaq problemlərindən biridir. Bir çox valideyn düşünür ki, “uşaq 2–3 gün böyük bayıra çıxmasa normaldır”. Halbuki:

• sərt nəcis
• ağrılı defekasiya
• nəcisi saxlama davranışı
• qarın ağrısı
• iştahsızlıq
• alt paltarına nəcis bulaşması
• köp
• anal çat

qəbzliyin əsas əlamətləri ola bilər.

Ən vacib məqam:
 Qəbzlik çox zaman “bir neçə günlük problem” deyil. Uşaqlarda bağırsaq genişlənməsi və nəcis saxlama davranışı inkişaf etdikdən sonra xəstəlik aylarla, bəzən illərlə residiv verə bilər.

Valideynlərin ən çox etdiyi səhv:

• yalnız 2–3 gün dərman vermək
• yalnız banan və ya südü günahlandırmaq
• uşağı tualetə məcbur etmək
• qəbzlik keçən kimi müalicəni dayandırmaqdır.

Halbuki müasir pediatrik qastroenterologiyada qəbzlik:

• bağırsağın yenidən “öyrədilməsi”
• uzunmüddətli həyat tərzi dəyişiklikləri
• davamlı diet korreksiyası
   ilə müalicə olunur.

Uşaqlarda qəbzlik zamanı əsas məqsədlər

1. Nəcisi yumşaltmaq
2. Ağrısız defekasiya yaratmaq
3. Bağırsaq ritmini bərpa etmək
4. Nəcis saxlama davranışını qırmaq
5. Residivin qarşısını almaq

Qəbzlikdə ən vacib diet prinsipləri

1. Lif artırılmalıdır

Lif:

• suyu bağlayır
• nəcisi yumşaldır
• bağırsaq hərəkətini artırır.

Ən faydalı lif mənbələri:

• yulaf
• armud
• kivi
• ərik
• gavalı
• çia
• kətan toxumu
• tərəvəzlər
• paxlalılar.

2. Su azlığı qəbzliyi ağırlaşdırır

Lif artırıb su artırmamaq səhvdir.

Çünki:
 az su + çox lif = daha sərt nəcis.

3. Həddindən artıq süd məhsulu problem yarada bilər

Bəzi uşaqlarda:

• çox süd
• çox pendir
• çox şokoladlı süd
• çox qatıq

qəbzliyi artırır.

Bu “süd tam qadağandır” demək deyil.

HANSI QİDALAR QƏBZLİYİ ARTIRA BİLƏR?

Həddindən artıq istifadə olunarsa:

• ağ çörək
• fast-food
• çox düyü
• cips
• qazlı içkilər
• kolbasa/sosis
• çox şirniyyat
• paket qidalar
• az su
• çox ekran qarşısında oturma

HANSI QİDALAR QƏBZLİKDƏ DAHA FAYDALIDIR?

Meyvələr

• armud
• kivi
• ərik
• şaftalı
• gavalı
• əncir
• alma (qabığı ilə)

Tərəvəzlər

• balqabaq
• brokoli
• ispanaq
• kələm
• kök
• çuğundur
• bamya

Taxıllar

• yulaf
• qarabaşaq
• bulqur
• tam buğda
• çovdar

Toxumlar

• çia
• kətan toxumu

Paxlalılar

• mərci
• noxud
• lobya

YAŞA GÖRƏ ULTRA-DETALLI QƏBZLİK DİETASI

0–6 AY

Əgər yalnız ana südü alırsa:

• ana südü davam etdirilməlidir.
• ana çox maye qəbul etməlidir.

Süni qida alan körpələrdə:

• düzgün qarışım hazırlanmalıdır.
• artıq konsentrasiyalı formula qəbzlik yarada bilər.

Bu yaşda:
 həkim məsləhəti olmadan şirə vermək düzgün deyil.

6–12 AY

Əlavə qidaya keçid dövrü qəbzliyin ən çox başladığı dövrdür.

Səhər

• yulaf sıyığı
• armud püresi
• ərik püresi

Günorta

• balqabaq püresi
• brokoli
• mərci şorbası

Axşam

• tərəvəzli sıyıq
• zeytun yağı əlavə edilə bilər

Faydalı əlavələr

• gündə 1–2 çay qaşığı armud püresi
• gavalı püresi

Azaldılmalı

• düyü unu sıyığı
• çox banan
• çox kartof
• şəkərli hazır qidalar

1–2 YAŞ

Bu dövrdə:
 uşaq artıq ailə süfrəsinə keçir.

Səhər yeməyi

• yulaf sıyığı
• kəpəkli çörək
• yumurta
• pomidor
• zeytun
• armud

Ara qida

• kivi
• quru ərik
• kefir

Günorta

• tərəvəz şorbası
• mərci
• bulqur pilavı
• toyuq

Axşam

• ispanaqlı yemək
• qatıq
• tam taxıl çörəyi

Gecə

• çox süd verilməməlidir

Maksimum:
 təxminən 400–500 ml/gün.

2–5 YAŞ

Qəbzliyin ən kritik yaşlarından biridir.

Çünki:
 uşaq nəcisi saxlama davranışı inkişaf etdirə bilər.

PRAKTİK AZƏRBAYCAN MƏTBƏXİ ÜZRƏ QƏBZLİK MENYUSU

Səhər

Variant 1:

• yulaf
• kişmiş
• çia toxumu
• armud

Variant 2:

• kəpəkli pendirli sendviç
• pomidor
• xiyar
• ayran

Variant 3:

• qarabaşaq sıyığı
• qaynadılmış yumurta
• ərik

Məktəbəqədər ara qida

• quru əncir
• quru ərik
• qoz
• kefir

Günorta

Variant 1:

• mərci şorbası
• bulqur
• tərəvəz salatı

Variant 2:

• tərəvəzli küftə
• ispanaq
• qatıq

Variant 3:

• noxud yeməyi
• kəpəkli lavaş
• çuğundur salatı

Axşam

• balqabaq şorbası
• brokoli
• sobada balıq

6–12 YAŞ

Məktəb dövründə:

• su az içmə,
• fast-food,
• tualeti saxlama

problemi artırır.

MƏKTƏB UŞAĞI ÜÇÜN ULTRA-DETALLI MENYU

Səhər

Variant 1:

• yulaf + çia + alma

Variant 2:

• omlet
• tam taxıl çörəyi
• avokado

Variant 3:

• qatıq
• yulaf
• meyvə

Məktəb qutusu

• armud
• kivi
• qoz
• evdə hazırlanmış sendviç

Günorta

Variant 1:

• lobya yeməyi
• bulqur
• salat

Variant 2:

• balıq
• tərəvəz
• qarabaşaq

Variant 3:

• mərci kotleti
• qatıq
• göyərti

Axşam

• tərəvəz şorbası
• zeytun yağlı tərəvəz
• tam taxıl çörəyi

YENİYETMƏLƏRDƏ QƏBZLİK

Ən böyük problemlər:

• enerji içkiləri
• fast-food
• az hərəkət
• gec yatmaq
• az su

YENİYETMƏLƏR ÜÇÜN PRAKTİK PLAN

Səhər

• yumurta
• avokado
• tam taxıl çörəyi
• pomidor

Ara

• badam
• quru meyvə
• kefir

Günorta

• toyuq/balıq
• salat
• bulqur

Axşam

• tərəvəz yeməyi
• qatıq
• mərci

QƏBZLİKDƏ XÜSUSİ QARIŞIQLAR

“Bağırsaq dostu qarışım”

(4 yaş üzəri)

• 1 ç.q çia
• 1 ç.q üyüdülmüş kətan toxumu
• qatıq
• yulaf
• armud

“Təbii yumşaldıcı püresi”

(1 yaş üzəri)

• gavalı
• ərik
• armud
• az zeytun yağı

QƏBZLİKDƏ TUALƏT TƏLİMİ

Ən az diet qədər vacibdir.

Qaydalar

• yeməkdən sonra 5–10 dəqiqə tualet
• ayaq altına kiçik stul
• cəza yoxdur
• qorxutmaq olmaz
• uğur mükafatlandırılır

HANSI HALLARDA MÜTLƏQ HƏKİMƏ GEDİLMƏLİDİR?

• yenidoğandan başlayan qəbzlik
• qanlı nəcis
• çəki almama
• gecə qusması
• qarında ciddi şişkinlik
• anus anomaliyası
• nevroloji problem
• davamlı ağrı
• dərmanlara cavabsız qəbzlik

QƏBZLİKDƏ ƏN ÇOX EDİLƏN 20 SƏHV

1. Uşağı zorla tualetə oturtmaq
2. Su içirməmək
3. Çox süd vermək
4. Fast-foodu normal saymaq
5. Lifsiz dieta
6. Yalnız bananı günahlandırmaq
7. Qəbizlik keçən kimi dərmanı kəsmək
8. Uşağı utandırmaq
9. Anal çatı nəzərdən qaçırmaq
10. Hərəkətsiz həyat
11. Çox ekran vaxtı
12. Gec yatmaq
13. Tualeti məktəbdə saxlamaq
14. Həddindən artıq düyü
15. Şirniyyat bolluğu
16. Az tərəvəz
17. Həddindən artıq paket qida
18. Səhər yeməksiz məktəbə göndərmək
19. Uzun müddət həkimə getməmək
20. “Böyüyəndə keçər” düşüncəsi

UŞAQLARDA QƏBZLİKDƏ ƏN EFFEKTİV PRAKTİK GÜNLÜK RUTİN

Səhər

• oyandıqdan sonra su
• lifli səhər yeməyi
• məktəbə getməzdən əvvəl tualet

Gün ərzində

• hər 2–3 saatda su
• meyvə
• hərəkət

Axşam

• ağır fast-food yox
• tərəvəz
• müntəzəm yuxu

Ən vacib elmi nəticə

Uşaqlarda qəbzlik: sadəcə “nəcis problemi” deyil.

Bu:

• davranışa
• yuxuya
• iştaha
• məktəb performansına
• qarın ağrısına
• sidik problemlərinə belə təsir edə bilər.

Düzgün qidalanma və uzunmüddətli yanaşma ilə uşaqların böyük hissəsində ciddi yaxşılaşma mümkündür.

Əsas elmi mənbələr

1. NASPGHAN Childhood Constipation Guideline.
2. ESPGHAN Functional Constipation Recommendations.
3. Tabbers MM et al. Evaluation and Treatment of Functional Constipation in Infants and Children. JPGN.
4. Koppen IJN et al. Management of Functional Constipation in Children: Therapy in Practice.
5. American Academy of Pediatrics constipation guidance.
6. Rome IV Pediatric Functional GI Disorders Criteria.
7. WHO healthy nutrition recommendations for children.
8. Academy of Nutrition and Dietetics pediatric fiber recommendations.