Uşaqlarda infeksion ishal

Valideynlər üçün broşür

Uşaqlarda infeksion ishal: nə etməli, nə zaman həkimə müraciət etməli?

İnfeksion ishal — virus, bakteriya və ya parazitlərin səbəb olduğu, adətən sulu nəcis, qarın ağrısı, ürəkbulanma, qusma və bəzən qızdırma ilə gedən bağırsaq infeksiyasıdır. Uşaqlarda əsas risk susuzlaşmadır. Müalicənin ən vacib hissəsi ishalı “dayandırmaq” yox, uşağın maye və duz itkisini düzgün bərpa etməkdir. ÜST və CDC uşaqlarda kəskin ishalın əsas müalicəsi kimi oral rehidratasiya məhlulunu — ORS / rehidron tipli məhlulları tövsiyə edir. (World Health Organization)

1. Ən vacib təhlükə əlamətləri

Aşağıdakı hallardan biri varsa, təcili həkimə və ya təcili yardıma müraciət edin:

Susuzlaşma əlamətləri

🔹 Uşaq çox halsız, yuxulu, reaksiyası zəifdirsə
🔹 Ağız-dil qurudursa
🔹 Ağlayanda göz yaşı yoxdursa
🔹 Gözləri çökük görünürsə
🔹 Sidik azalırsa: körpədə 6–8 saat, böyük uşaqda 8–10 saat sidik yoxdursa
🔹 Əllər-ayaqlar soyuqdursa
🔹 Uşaq maye içə bilmir və ya içdiyini davamlı qusur

Ağır susuzlaşma təcili vəziyyətdir və venadaxili maye tələb edə bilər. (CDC)

Nəcislə bağlı təhlükə əlamətləri

🔹 Nəcisdə qan varsa
🔹 Qara rəngli nəcis varsa
🔹 İshal çox tez-tezdirsə və uşaq sürətlə halsızlaşırsa
🔹 Güclü qarın ağrısı, qarında şişkinlik varsa

Qusma və qızdırma ilə bağlı

🔹 Yaşıl rəngli, öd tərkibli qusma varsa
🔹 Uşaq 4–6 saat ərzində maye saxlaya bilmirsə
🔹 Yüksək qızdırma, süstlük, boyun sərtliyi, qıcolma varsa
🔹 Qızdırma ilə yanaşı qanlı ishal varsa

Kanada Pediatriya Cəmiyyəti də 6 aydan kiçik körpədə ishal, qanlı/qara nəcis, öd rəngli qusma, maye qəbulundan imtina və susuzlaşma əlamətlərini həkimə müraciət səbəbi kimi qeyd edir. (Caring for Kids)

2. Nə zaman xəstəxanaya yatış lazım ola bilər?

Uşaqda aşağıdakılardan biri varsa, həkim müayinəsindən sonra xəstəxana yatışı lazım ola bilər:

🔹 Orta və ya ağır susuzlaşma
🔹 Evdə ORS içə bilməmək və ya davamlı qusmaq
🔹 Şok əlamətləri: çox soyuq ətraflar, huşun pozulması, çox zəiflik
🔹 3 aydan kiçik körpədə qızdırma və ishal
🔹 Qanlı ishal və ümumi vəziyyətin pisləşməsi
🔹 Ağır yanaşı xəstəlik: immun çatışmazlıq, xroniki böyrək/qaraciyər xəstəliyi, ürək xəstəliyi, ağır qidalanma             pozğunluğu
🔹 Elektrolit pozğunluğundan şübhə
🔹 Valideynin evdə maye balansını təmin edə bilməməsi

3. Evdə ilk yardım: ən əsas müalicə mayedir

Ən doğru maye: ORS / Rehidratasiya məhlulu

ORS paket şəklində satılan xüsusi duz-şəkər məhluludur. Adi su, çay və ya şirə itirilən duzları tam bərpa etmir. ORS bağırsaqdan su və elektrolitlərin sorulmasını artırır. (World Health Organization)

Necə vermək lazımdır?

🔹 Az-az, tez-tez verin.
🔹 Qusma varsa: hər 1–2 dəqiqədən bir 1–2 çay qaşığı ilə başlayın.
🔹 Qusma azalanda miqdarı artırın.
🔹 Hər sulu nəcisdən sonra əlavə ORS verin.

Praktik miqdar:



Yaş

Hər sulu nəcisdən sonra təxmini ORS

6 aydan kiçik

həkimlə məsləhətləşərək, az-az

6 ay–2 yaş

50–100 ml

2–10 yaş

100–200 ml

10 yaşdan böyük

istədiyi qədər, susuzluğa görə


Əgər uşaq südəmər körpədirsə, ana südü davam etdirilməlidir. Ana südü kəsilmir.

4. Nə içmək olmaz?

İshal zamanı bunlardan uzaq durmaq yaxşıdır:

🔹 Qazlı içkilər
🔹 Paket şirələr
🔹 Çox şirin kompotlar
🔹 Enerji içkiləri
🔹 Çox şəkərli çay🔹 Evdə “duz-şəkər qarışımı” düzgün ölçü olmadan hazırlanmış məhlullar

Çox şəkərli içkilər ishalı artıra bilər, çünki bağırsağa daha çox su çəkə bilər.

5. Dieta: uşağa nə yedirmək olar?

Əgər uşaq qusmursa və yemək istəyirsə, ac saxlamaq olmaz. Erkən qidalanma bağırsağın sağalmasına kömək edir. ESPGHAN və digər pediatrik yanaşmalarda əsas prinsip ORS ilə rehidratasiya və qidalanmanın davam etdirilməsidir. (SPGHNP)

Tövsiyə olunan qidalar

🔹 Düyü sıyığı və ya düyü şorbası
🔹 Kartof püresi
🔹 Banan
🔹 Alma püresi
🔹 Qatıq, ayran — uşaqda süd məhsulu ilə ishal artmırsa
🔹 Toyuq suyu ilə yüngül şorba
🔹 Yağsız qaynadılmış toyuq və ya ət
🔹 Su, ORS, yüngül duzlu şorba
🔹 Çörək, suxarı, sadə makaron

Müvəqqəti azaltmaq yaxşıdır

🔹 Qızartmalar
🔹 Çox yağlı yeməklər
🔹 Fast-food
🔹 Çox şirin qidalar
🔹 Çox meyvə şirəsi
🔹 Kremli, ağır süd məhsulları

Laktoza məsələsi

Əksər uşaqlarda adi süd məhsulları tam kəsilməyə ehtiyac olmadan davam edə bilər. Amma ishal süd içdikdən sonra aydın şəkildə artırsa, həkimlə məsləhətləşərək qısa müddətli laktoza məhdudiyyəti düşünülə bilər.

6. Antibiotik lazımdırmı?

Çox vaxt lazım deyil. Uşaqlarda infeksion ishalların böyük hissəsi virus mənşəlidir və antibiotik təsir etmir. Antibiotik yalnız müəyyən hallarda — məsələn, bəzi bakterial infeksiyalar, ağır qanlı ishal, immun sistemi zəif uşaq, çox ağır klinik vəziyyət və ya laborator təsdiq olduqda həkim tərəfindən verilməlidir. ESPGHAN bakterial qastroenteritlərdə antibiotikin rutin verilmədiyini, yalnız seçilmiş patogenlər və klinik hallarda istifadə olunduğunu bildirir. (SPGHNP)

Valideyn özbaşına antibiotik başlamamalıdır. Bu, ishalı uzada, mikrobiotanı poza və antibiotik müqavimətini artıra bilər.

7. İshalı dayandıran dərmanlar haqqında

Uşaqlarda loperamid tipli “ishalı dərhal saxlayan” dərmanlar həkim məsləhəti olmadan verilməməlidir. Xüsusilə qanlı ishal, qızdırma, bakterial infeksiya şübhəsi və kiçik yaşlarda təhlükəli ola bilər.

Probiotiklər bəzi uşaqlarda ishal müddətini azalda bilər, amma təsir preparatdan-preparata fərqlidir. Onlar ORS-i əvəz etmir. Əsas müalicə yenə də maye-duz balansının bərpasıdır.

8. Sink lazımdırmı?

ÜST diareya zamanı ORS ilə birlikdə sinkin xüsusilə uşaqlarda ishalın müddətini və ağırlığını azalda biləcəyini bildirir. (World Health Organization)

Praktik yanaşma:

🔹 6 aydan kiçik: gündə 10 mg
🔹 6 aydan böyük: gündə 20 mg
🔹 Müddət: adətən 10–14 gün

Sink dozası və istifadəsi uşağın yaşına, qidalanma vəziyyətinə və yerli praktikaya görə həkim tərəfindən dəqiqləşdirilməlidir.

9. Nə zaman analiz lazımdır?

Hər ishalda nəcis analizi lazım deyil. Analiz daha çox bu hallarda düşünülür:

🔹 Qanlı ishal
🔹 Uzun sürən ishal: 7–14 gündən artıq
🔹 Yüksək qızdırma və ağır ümumi vəziyyət
🔹 Səyahətdən sonra başlayan ishal
🔹 Kollektivdə/körpələr evində yayılma
🔹 İmmun sistemi zəif uşaq
🔹 Şübhəli qida zəhərlənməsi
🔹 Xəstəxanaya yatış tələb edən vəziyyət

 

10. Evdə izləmə: valideyn nəyi qeyd etməlidir?

Valideyn gündəlik olaraq bunları izləməlidir:

🔹 Neçə dəfə sulu nəcis olub?
🔹 Qusma neçə dəfə olub?
🔹 Qızdırma var? Neçə dərəcədir?
🔹 Uşaq maye içə bilir?
🔹 Sidik sayı azalıb?
🔹 Uşaq aktivdir, yoxsa halsızdır?
🔹 Nəcisdə qan və ya selik var?
🔹 Çəki itkisi hiss olunur?

Bu məlumatlar həkim üçün çox dəyərlidir.

11. Evdə qısa praktik plan

Uşaq yaxşıdır, sadəcə sulu ishal var

🔹 ORS verin.
🔹 Ana südü və ya normal qidalanma davam etsin.
🔹 Yağlı və şirin qidaları azaldın.
🔹 Sidik və ümumi vəziyyəti izləyin.

İshal + qusma var

🔹 ORS-i qaşıqla, az-az verin.
🔹 10 dəqiqə qusmazsa miqdarı tədricən artırın.
🔹 4–6 saat ərzində heç bir maye saxlaya bilmirsə, həkimə müraciət edin.

İshal + qan, güclü ağrı və ya halsızlıq var

🔹 Evdə gözləməyin.
🔹 Həkim və ya təcili yardım lazımdır.

12. Qorunma

🔹 Əlləri sabunla yumaq: yeməkdən əvvəl, tualetdən sonra, bez dəyişdikdən sonra
🔹 Meyvə-tərəvəzi yaxşı yumaq
🔹 Ət, yumurta və süd məhsullarını düzgün bişirmək/saxlamaq
🔹 İçməli suyun təhlükəsizliyinə diqqət etmək
🔹 Xəstə uşağın qab-qacağını və dəsmalını ayırmaq
🔹 Rotavirus peyvəndini yaşa uyğun vaxtında etmək

Yadda saxlayın

Uşaqlarda infeksion ishalın əsas təhlükəsi mikrobun özü deyil, susuzlaşmadır. Ən vacib müalicə ORS, ana südünün və uyğun qidalanmanın davam etdirilməsi, təhlükə əlamətlərinin vaxtında tanınmasıdır. Antibiotik və “ishalı saxlayan” dərmanlar yalnız həkim qərarı ilə istifadə olunmalıdır.

 


Bizi sosial mediada izləyin