Uşaqlarda seliakiya / çölyak xəstəliyi

 Valideynlər üçün ətraflı məlumat raporu

1. Seliakiya nədir?

Seliakiya, yəni çölyak xəstəliyi, uşağın immun sisteminin qlütenə qarşı anormal reaksiyası nəticəsində yaranan xroniki bağırsaq xəstəliyidir. Qlüten buğda, arpa və çovdarın tərkibində olan zülaldır. Seliakiyalı uşaq qlüten qəbul etdikdə nazik bağırsağın daxili səthindəki “xovcuqlar” zədələnir və qidanın sorulması pozula bilər. ESPGHAN seliakiyanı uşaqlarda çox fərqli əlamətlərlə gedə bilən və diaqnozu bəzən gecikən xəstəlik kimi vurğulayır. (ESPGHAN)

Bu xəstəlik allergiya deyil, qlüten intoleransı ilə eyni şey deyil. Seliakiya immun mexanizmlə gedən, ömürboyu davam edən xəstəlikdir. Müalicənin əsası ömürboyu tam qlütensiz dietadır.

2. Seliakiya hansı yaşda başlaya bilər?

Seliakiya qlütenli qidalar uşağın rasionuna daxil olduqdan sonra istənilən dövrdə ortaya çıxa bilər. Bu, adətən körpəlikdə buğda tərkibli qidalar verilməyə başladıqdan sonra mümkündür; bəzi uşaqlarda isə simptomlar məktəb yaşında və ya yeniyetməlikdə üzə çıxır. Celiac Disease Foundation bildirir ki, xəstəlik qlütenli qidalar rasiona daxil edildikdən sonra, tipik olaraq 6–9 aydan sonra inkişaf edə bilər. (Celiac Disease Foundation)

3. Kimlərdə risk daha yüksəkdir?

Aşağıdakı uşaqlarda seliakiya riski daha yüksəkdir:

Birinci dərəcəli qohumlarda seliakiya riski ümumi əhali ilə müqayisədə daha yüksəkdir; Celiac Disease Foundation ailə üzvlərində təxminən 1:10 risk olduğunu qeyd edir. (Celiac Disease Foundation)

4. Uşaqlarda seliakiyanın əsas əlamətləri

Seliakiya yalnız ishal xəstəliyi deyil. Bəzi uşaqlarda bağırsaq əlamətləri çox aydın olur, bəzilərində isə xəstəlik daha çox qanazlığı, boy artımının zəifləməsi və yorğunluqla özünü göstərir.

Bağırsaq əlamətləri

 Bağırsaqdan kənar əlamətlər

NASPGHAN klinik hesabatında qlütenlə əlaqəli xəstəliklərin yalnız klinik əlamətlərə görə bir-birindən dəqiq ayırd edilə bilmədiyi, diaqnoz üçün uyğun testlərin vacib olduğu bildirilir. (NASPGHAN)

5. Hansı hallarda valideyn seliakiyadan şübhələnməlidir?

Aşağıdakı hallarda uşaq qastroenteroloquna müraciət etmək məqsədəuyğundur:

6. Ən vacib qayda: analiz vermədən qlütensiz dietaya başlamayın

Bu çox vacibdir: uşaq analiz olunmadan qlüten kəsilərsə, qan testləri və biopsiya yalancı normal çıxa bilər. Bu zaman diaqnoz çətinləşir.

Yəni valideyn “bəlkə çölyakdır” deyib çörək, makaron, buğda məhsullarını tam kəsməməlidir. Əvvəlcə həkim tərəfindən düzgün diaqnostika aparılmalıdır.

7. Seliakiya necə diaqnoz olunur?

Diaqnoz bir neçə mərhələdən ibarətdir.

1-ci mərhələ: qan analizləri

Əsas başlanğıc testlər:

ESPGHAN 2020 pediatrik diaqnostika tövsiyələrinə görə ilkin test üçün total IgA və anti-tTG IgA kombinasiyası istifadə olunur. (ESPGHAN)

Əgər uşaqda IgA çatışmazlığı varsa, onda IgG əsaslı testlər istifadə edilə bilər:

2-ci mərhələ: EMA testi

Əgər anti-tTG IgA çox yüksəkdirsə, əlavə olaraq EMA-IgA testi istənə bilər. EMA çox spesifik testdir və diaqnozu dəqiqləşdirməyə kömək edir.

3-cü mərhələ: endoskopiya və biopsiya

Bir çox uşaqda diaqnozu təsdiqləmək üçün yuxarı endoskopiya zamanı onikibarmaq bağırsaqdan biopsiya götürülür. Biopsiyada xovcuqların zədələnməsi, kript hiperplaziyası və intraepitelial limfosit artımı qiymətləndirilir.

Biopsiyasız diaqnoz mümkündürmü?

Bəzi uşaqlarda mümkündür. ESPGHAN 2020 yanaşmasına görə, əgər anti-tTG IgA normanın yuxarı sərhədindən 10 dəfədən çox yüksəkdirsə və ikinci qan nümunəsində EMA-IgA pozitivdirsə, uyğun klinik vəziyyətdə biopsiyasız diaqnoz qoyula bilər. (ESPGHAN)

Amma bu qərarı yalnız uşaq qastroenteroloqu verməlidir.

8. Genetik test lazımdırmı?

Seliakiya HLA-DQ2 və HLA-DQ8 genetik uyğunluğu ilə əlaqəlidir. Amma bu genlər çox insanda ola bilər və təkbaşına xəstəlik demək deyil.

Genetik test daha çox bu hallarda faydalıdır:

Əgər HLA-DQ2 və HLA-DQ8 hər ikisi yoxdursa, seliakiya ehtimalı çox aşağıdır.

9. Seliakiya ilə qlüten həssaslığı və buğda allergiyası eynidirmi?

     Xeyr.

Seliakiya

İmmun mexanizmlə nazik bağırsaq zədələnir. Diaqnoz qan testləri və bəzən biopsiya ilə qoyulur. Müalicə ömürboyu ciddi qlütensiz dietadır.

Buğda allergiyası

Allergik mexanizmdir. Dəri səpgisi, öskürək, qusma, şişkinlik, hətta anafilaksi ilə gedə bilər. Allergoloq tərəfindən qiymətləndirilir.

Qeyri-seliak qlüten həssaslığı

Seliakiya və buğda allergiyası inkar edildikdən sonra düşünülə bilər. Bağırsaq zədələnməsi və tipik seliakiya antikorları olmur.

10. Müalicə necə aparılır?

Seliakiyanın əsas və sübut olunmuş müalicəsi ömürboyu ciddi qlütensiz dietadır. 2023-cü ildə dərc edilmiş icmalda da uşaqlarda seliakiyanın yeganə elmi təsdiqlənmiş müalicəsinin qlütensiz dieta olduğu vurğulanır. (PMC)

Dərmanla “tam sağaltmaq” mümkün deyil. Amma düzgün dieta ilə bağırsaq sağalır, uşaq normal böyüyür, anemiya və vitamin çatışmazlıqları düzəlir, ağırlaşma riski azalır.

11. Qlütensiz dietada nə olmaz?

Seliakiyalı uşaq bu qidaları qəbul etməməlidir:

Yulaf özü təbii olaraq qlütensiz ola bilər, amma çox vaxt buğda ilə çirklənir. Ona görə yalnız üzərində “gluten-free / qlütensiz” yazılan sertifikatlı yulaf istifadə edilməlidir.

12. Nə yemək olar?

Təbii qlütensiz qidalar:

13. Gizli qlüten harada ola bilər?

Valideynlər yalnız çörək və makaronu yox, etiketləri də oxumalıdır.

Gizli qlüten ola bilən məhsullar:

Etiketdə bu sözlər varsa diqqətli olmaq lazımdır: wheat, barley, rye, malt, gluten, modified starch. “May contain traces of wheat/gluten” yazısı da seliakiyalı uşaq üçün risk yarada bilər.

14. Çarpaz bulaşma nədir?

Çarpaz bulaşma qlütensiz qidanın qlütenli qida ilə təmas etməsidir. Seliakiyada çox kiçik miqdarda qlüten belə bağırsağı zədələyə bilər.

Evdə diqqət edilməli məqamlar:

15. Dieta başlanandan sonra uşaq nə vaxt düzəlir?

Əlamətlərin yaxşılaşması fərqli olur.

Uşağın özünü yaxşı hiss etməsi dietanın tam düzgün olduğu anlamına gəlmir; həkim izləmində qan testləri və böyümə göstəriciləri qiymətləndirilməlidir.

16. Hansı vitamin və minerallara baxılmalıdır?

Seliakiyada sorulma pozula bildiyi üçün həkim aşağıdakıları yoxlaya bilər:

Əgər çatışmazlıq varsa, yalnız dieta yox, uyğun əlavə müalicə də verilə bilər.

17. Uşağın izlənməsi necə olmalıdır?

Diaqnoz qoyulduqdan sonra uşaq müntəzəm izlənməlidir.

Adətən izləmədə bunlara baxılır:

Başlanğıcda 3–6 ay sonra, sonra isə ildə ən azı 1 dəfə kontrol məsləhət görülür. Nəzarətin sıxlığı uşağın vəziyyətinə görə dəyişə bilər.

18. Seliakiya müalicə olunmazsa nə ola bilər?

Müalicə olunmayan seliakiya aşağıdakılara səbəb ola bilər:

Cleveland Clinic kimi klinik mənbələr də müalicəsiz seliakiyanın uşaqlarda malabsorbsiya, qidalanma pozğunluğu və böyümə-geriləmə ilə nəticələnə biləcəyini qeyd edir. (Cleveland Clinic)

19. Valideynlərin ən çox etdiyi səhvlər

Səhv 1: Analizdən əvvəl qlütensiz dietaya başlamaq

 ▪️ Bu diaqnozu çətinləşdirir.

Səhv 2: “Bir az yesə problem olmaz” düşünmək

 ▪️ Seliakiyada az miqdarda qlüten belə bağırsağı zədələyə bilər.

Səhv 3: Yalnız simptomlara baxmaq

 ▪️ Uşaq özünü yaxşı hiss etsə də, gizli qlüten qəbulu antikorların yüksək qalmasına səbəb ola bilər.

Səhv 4: Etiket oxumamaq

 ▪️ Bir çox hazır qidada gizli qlüten ola bilər.

Səhv 5: Uşağı sosial həyatdan uzaqlaşdırmaq

Məktəb, ad günü, restoran və səyahət üçün əvvəlcədən plan qurmaqla uşaq normal sosial həyatını davam etdirə bilər.

20. Məktəb və bağça üçün praktiki tövsiyələr

Valideyn müəllimə və ya bağça rəhbərliyinə qısa məlumat verməlidir:

21. Təcili həkimə nə zaman müraciət etmək lazımdır?

Seliakiyalı uşaqda aşağıdakı hallar varsa həkimə müraciət edin:

22. Valideyn üçün sadə gündəlik qaydalar

1. Uşaq analiz olunmadan qlüteni kəsməyin.
2. Diaqnoz təsdiqlənibsə, dieta ömürboyu və ciddi olmalıdır.
3. “Az miqdar” qlüten də zərərli ola bilər.
4. Etiket oxumağı vərdiş edin.
5. Məktəb və bağçanı məlumatlandırın.
6. Uşağı sosial həyatdan uzaqlaşdırmayın, planlı davranın.
7. Qlütensiz hazır məhsulların da sağlam tərkibli olmasına diqqət edin.
8. Dəmir, D vitamini və böyümə izlənməlidir.
9. Kontrol analizlərini gecikdirməyin.
10. Dietanı uşaq qastroenteroloqu və dietoloqla birlikdə qurun.

23. Nəticə

Seliakiya uşaqlarda çox fərqli əlamətlərlə gedə bilən, amma düzgün diaqnoz və ciddi qlütensiz dieta ilə çox yaxşı idarə olunan xəstəlikdir. Ən vacib məqam diaqnoz qoyulmadan qlüteni kəsməmək, diaqnoz təsdiqləndikdən sonra isə dietaya tam riayət etməkdir. Düzgün izləm və ailə dəstəyi ilə seliakiyalı uşaqlar normal böyüyə, məktəbə gedə, idmanla məşğul ola və sağlam həyat sürə bilərlər.