Autizm spektr pozuntusu olan uşaqlarda qidalanma
Autizmi olan uşaqlarda qidalanma xüsusi bir diqqət tələb edir, çünki autizm spektri pozuntusu (ASP) olan uşaqlarda tez-tez müəyyən qida həssaslıqları, məhdud qida seçimləri və bəzi qida çatışmazlıqları müşahidə olunur. Bu qidalanma çatışmazlıqları uşağın ümumi inkişafına, davranışına və sağlamlığına təsir göstərə bilər.
1. Autizmi olan uşaqlarda qidalanma problemləri
Autizmli uşaqlarda qidalanma problemləri müxtəlif səbəblərdən qaynaqlana bilər:
▪️ Sensor həssaslıq: dad, konsistensiya, qoxu və ya qida rənginə qarşı həssaslıq səbəbindən bəzi qidaları qəbul etməmək
▪️ Məhdud qida seçimi: çox vaxt yalnız müəyyən növ qidaları yemək (məhdudiyyətli və ya monoton qidalanma)
▪️ Qida intoleransları və allergiyalar: tez-tez süd, buğda (qlüten) və digər qidalara qarşı həssaslıq və ya allergiya müşahidə olunur
▪️ Həzm problemləri: qəbizlik, ishal, köp və ya digər həzm problemləri ASP olan uşaqlarda yayğındır.
▪️ Çatışmazlıqlar: vitamin D, B12, dəmir, kalsium və omeqa-3 yağ turşuları kimi vitamin və microelement çatışmazlıqları
2. Autizmli uşaqlar üçün ümumi qidalanma tövsiyələri
Autizmi olan uşaqların qidalanması onların fərdi ehtiyaclarına uyğun şəkildə planlaşdırılmalıdır. Bəzi əsas tövsiyələr:
A. Qidalanma balansını təmin edin
▪️ Makroelementlər (karbohidrat, protein, yağl): uşağın böyümə və inkişafını dəstəkləmək üçün kifayət qədər enerji təmin edilməlidir.
▪️ Mikroelementlər: vitaminlər (xüsusən D vitamini, B qrup vitaminləri) və minerallara (dəmir, kalsium, sink) xüsusi diqqət yetirin.
B. Qida müxtəlifliyini təşviq edin
▪️ Uşağın qəbul etdiyi qidaların çeşidini artırmaq üçün onların sevdikləri qidalara bənzər struktura və dada malik qidaları tədricən təklif edin.
▪️ Yeməkləri vizual olaraq cəlbedici edin.
C. Həzm sistemini dəstəkləyin
▪️ Probiyotiklər: bağırsaq florasını yaxşılaşdırmaq üçün probiyotiklər (məsələn, yoqurt və ya probiyotik əlavələr) istifadə edilə bilər.
▪️ Lif: tərəvəz, meyvə və tam taxıllar vasitəsilə lif qəbulunu artırın.
D. Yemək zamanı müsbət mühit yaradın
▪️ Yemək vaxtını sakit və stressiz edin.
▪️ Uşağın yeməkdən əvvəl və ya yemək zamanı diqqətinin dağılmasının qarşısını alın.
3. Xüsusi diyetlər
Bəzi autizmli uşaqlar üçün xüsusi pəhriz yanaşmaları sınaqdan keçirilmişdir. Onların effektivliyi haqqında elmi sübutlar dəyişkəndir, lakin bəzi uşaqlarda müsbət təsir göstərə bilər.
A. Qlütensiz və kazeinsiz pəhriz (GFCF)
▪️ Nədir: qlütensiz (buğda, arpa, çovdar) və kazeinsiz (süd məhsulları) bir pəhriz.
▪️ Səbəb: qlüten və kazein bəzi uşaqlarda davranış problemlərini artıra bilən opioid kimi birləşmələr yarada bilər.
▪️ Tədqiqatlar: GFCF pəhriz bəzi autizmli uşaqlarda həzm problemlərini azaltmaq və davranışı yaxşılaşdırmaq üçün faydalı ola bilər. (Referans: Hyman SL, Levy SE, Myers SM. Pediatrics, 2020)
B. Aşağı oksalatlı pəhriz
▪️ Nədir: oksalatla zəngin qidaların (ispanak, çuğundur, badam) azaldılması.
▪️ Səbəb: oksalatlar bəzi autizmli uşaqlarda davranış və həzm problemlərini artıra bilər.
▪️ Sübut: bu pəhriz hələ geniş şəkildə təsdiqlənməyib, amma bəzi valideynlər müsbət təsirlərdən bəhs edirlər.
C. Aşağı şəkərli və qatqısız pəhriz
▪️ Nədir: şəkər və süni qatqıların (rəngləndiricilər, konservantlar) azaldılması.
▪️ Səbəb: süni qatqılar bəzi uşaqlarda hiperaktivlik və davranış problemlərinə səbəb ola bilər.
D. Omeqa-3 yağ turşuları ilə zəngin pəhriz
▪️ Nədir: balıq, qoz, çia toxumu kimi qidalardan omeqa-3 yağ turşuları qəbulunun artırılması.
▪️ Sübut: araşdırmalar omeqa-3 yağ turşularının beyin funksiyalarını dəstəkləyə biləcəyini göstərir. (Referans: Bent S, Bertoglio K, Ashwood P. Pediatrics, 2011)
4. Autizmli uşaqlarda qida çatışmazlıqlarının idarəsi
Autizmli uşaqlarda bəzi qida maddələrinin çatışmazlığı daha çox rast gəlinir:
▪️ Dəmir çatışmazlığı: davranış pozuntuları və diqqət əskikliyi yarada bilər. Dəmir ilə zəngin qidalar (ət, ispanaq) və ya əlavələr istifadə edin.
▪️ Vitamin D çatışmazlığı: immuniteti və beyin funksiyalarını dəstəkləmək üçün vacibdir. Günəş işığı və əlavələr faydalıdır.
▪️ Sink çatışmazlığı: dad və iştah problemlərini artırır.
▪️ B qrup vitaminləri: xüsusən B6 və B12 vitaminləri autizmli uşaqlarda davranış problemlərinin azaldılmasında təsirli ola bilər
5. Praktik məsləhətlər
▪️ Pəhrizə tədricən dəyişikliklər edin: uşağın qəbul etdiyi qidalarda ani dəyişiklik etmək əvəzinə, yeni qidaları yavaş-yavaş təqdim edin.
▪️ Dəstəkləyici mütəxəssislərlə işləyin: dietoloq, pediatr və davranış terapevti ilə məsləhətləşin.
▪️ Qida gündəliyi aparın: uşağın qəbul etdiyi qidaları və davranışdakı dəyişiklikləri izləmək üçün faydalıdır.
Autizmli uşaqların qidalanması üçün fərdi yanaşma tələb olunur. Hər bir pəhriz dəyişikliyi üçün həkim və ya mütəxəssislə məsləhətləşmək çox vacibdir.
Referanslar:
