Uşaqlarda Piylənmə 

Valideynlər üçün ətraflı məlumatlandırıcı raport

Piylənmə nədir?

Piylənmə yalnız artıq çəki deyil, bütün orqanlara təsir edən xroniki bir xəstəlikdir.

Uşaqlarda piylənmə bədəndə həddindən artıq yağ toxumasının toplanması nəticəsində yaranır və gələcəkdə ürək-damar xəstəlikləri, diabet, qaraciyər xəstəlikləri və bir çox digər problemlərin riskini artırır.

Son illərdə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı piylənməni XXI əsrin ən böyük sağlamlıq problemlərindən biri kimi qiymətləndirir.

Dünyada epidemiologiya

Son 40 ildə uşaqlarda piylənmə 10 dəfədən çox artmışdır.

Dünyada:

• 390 milyondan çox uşaq artıq çəkili və ya piylənməlidir
• Təxminən 160 milyon uşaq piylənmədən əziyyət çəkir
• Yeniyetmələr arasında göstəricilər sürətlə artır

Ən yüksək göstəricilər:

• ABŞ
• Yaxın Şərq ölkələri
• Körfəz ölkələri
• Bəzi Avropa ölkələrində müşahidə edilir

Təəssüf ki, Azərbaycan da daxil olmaqla bir çox ölkədə uşaq piylənməsi son illərdə artmaqdadır.

Piylənmənin səbəbləri

1. Həddindən artıq kalori qəbulu

Ən vacib səbəbdir.

Xüsusilə:

• Şirin içkilər
• Fast-food
• Paket qidalar
• Şirniyyatlar

risk yaradır.

2. Az fiziki aktivlik

• Uzun müddət telefon
• Planşet
• Kompüter
• Televizor istifadəsi

enerji sərfiyyatını azaldır.

3. Genetik meyl

Əgər valideynlərdən biri piylənməlidirsə risk artır.

Hər iki valideyn piylənməlidirsə risk daha yüksək olur.

4. Yuxu pozğunluqları

Az yatan uşaqlarda:

• Aclıq hissi artır
• Çəki artımı sürətlənir

5. Hormonal və genetik xəstəliklər

Nadir hallarda:

• Hipotireoz
• Kuşinq sindromu
• Prader-Willi sindromu
• Monogen piylənmələr

səbəb ola bilər.

Piylənmə necə diaqnoz edilir?

Uşaqlarda böyüklərdən fərqli olaraq BMI (Bədən Kütlə İndeksi) yaş və cinsə görə qiymətləndirilir.

Artıq çəki

BMI ≥ 85-ci persentil

Piylənmə

BMI ≥ 95-ci persentil

Ağır piylənmə

BMI ≥ 120% (95-ci persentildən)

və ya

BMI ≥ 35 kq/m²

Hansı analizlər lazımdır?

Hər piylənməli uşaqda:

• ALT
• AST
• Acqarına şəkər
• HbA1c
• Lipid profili
• Arterial təzyiq

qiymətləndirilməlidir.

Bəzi hallarda:

• TSH
• İnsulin
• Vitamin D
• Yuxu apnesi müayinəsi

də lazım ola bilər.

Piylənmənin nəticələri

Qaraciyər

• Yağlı qaraciyər (MASLD)
• Qaraciyər iltihabı
• Fibroz

Endokrin sistem

• İnsulin rezistentliyi
• Prediabet
• Tip 2 diabet

Ürək-damar sistemi

• Hipertoniya
• Xolesterin yüksəkliyi
• Erkən ateroskleroz

Tənəffüs sistemi

• Yuxu apnesi
• Xoruldama

Hərəkət sistemi

• Diz ağrıları
• Bud sümüyü başının sürüşməsi
• Onurğa problemləri

Psixoloji təsirlər

• Özünəinam azalması
• Depressiya
• Sosial izolyasiya
• Məktəb problemləri

Müalicə

Valideynlərin bilməli olduğu əsas məqam:

Piylənmənin müalicəsi sadəcə pəhriz deyil.

Bu, bütün ailənin həyat tərzinin dəyişdirilməsidir.

Dieta nə zaman kifayətdir?

Əgər:

• Uşaqda ağırlaşma yoxdursa
• BMI çox yüksək deyilsə
• Diabet yoxdursa

ilk mərhələdə yalnız həyat tərzi dəyişiklikləri tövsiyə olunur.

Optimal qidalanma prinsipləri

Artırılmalıdır

✓ Tərəvəzlər

✓ Meyvələr

✓ Paxlalılar

✓ Tam taxıllar

✓ Balıq

✓ Qoz-fındıq

Azaldılmalıdır

✗ Şirin içkilər

✗ Paket şirələri

✗ Fast-food

✗ Çips

✗ Şokolad

✗ Şirniyyat

Fiziki aktivlik

Bütün uşaqlar üçün:

Ən azı gündə 60 dəqiqə orta və ya yüksək intensivlikli aktivlik tövsiyə olunur.

Məsələn:

• Üzgüçülük
• Futbol
• Basketbol
• Velosiped
• Sürətli gəzinti

Nə zaman dərman müalicəsi lazımdır?

Son illərdə piylənmə ayrıca xəstəlik kimi qəbul edilir.

Aşağıdakı hallarda dərman müalicəsi düşünülə bilər:

• BMI ≥95-ci persentil və ağırlaşmalar varsa
• Ağır piylənmə
• Həyat tərzi dəyişikliklərinə baxmayaraq uğursuzluq
• Tip 2 diabet
• MASLD
• Yuxu apnesi

Hansı dərmanlar istifadə olunur?

GLP-1 agonistləri

Müasir dövrdə ən effektiv preparatlardır.

Məsələn:

• Liraglutid
• Semaglutid

Araşdırmalar:

• Çəkinin əhəmiyyətli azalmasını
• İnsulin rezistentliyinin yaxşılaşmasını
• Qaraciyər yağlanmasının azalmasını

göstərmişdir.

Nə zaman cərrahiyyə düşünülür?

Yalnız seçilmiş yeniyetmələrdə:

• Ağır piylənmə
• Ciddi ağırlaşmalar
• Digər üsulların uğursuzluğu

hallarında bariatrik cərrahiyyə nəzərdən keçirilə bilər.

Ən optimal müalicə nədir?

Müasir elmi məlumatlara görə ən effektiv yanaşma:

1. Ailə əsaslı qidalanma proqramı
2. Gündəlik fiziki aktivlik
3. Ekran vaxtının azaldılması
4. Yuxunun normallaşdırılması
5. Davranış terapiyası

Bu beş yanaşmanın birlikdə tətbiqi bütün müalicələrin təməlini təşkil edir.

Dərmanlar yalnız uyğun seçilmiş xəstələrdə əlavə vasitədir.

Profilaktika

Piylənmənin qarşısını almağın ən effektiv yolları:

✓ İlk 6 ay yalnız ana südü

✓ Şəkərli içkilərdən uzaq durmaq

✓ Ailəvi sağlam qidalanma

✓ Gündəlik fiziki aktivlik

✓ Ekran vaxtının məhdudlaşdırılması

✓ Kifayət qədər yuxu

✓ Müntəzəm pediatrik nəzarət

Valideynlər üçün əsas mesajlar

• Piylənmə sadəcə estetik problem deyil, xroniki xəstəlikdir.

• Erkən müdaxilə gələcək diabet və ürək xəstəliklərinin qarşısını ala bilər.

• Ən effektiv müalicə bütün ailənin həyat tərzini dəyişməsidir.

• Şirin içkilərin kəsilməsi bəzən təkbaşına belə ciddi fayda verir.

• Dərmanlar yalnız seçilmiş hallarda istifadə olunur.

• Erkən diaqnoz və düzgün yanaşma ilə uşaqların əksəriyyətində uğurlu nəticələr əldə etmək mümkündür.

Ədəbiyyat

1. American Academy of Pediatrics (AAP). Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Treatment of Children and Adolescents With Obesity. Pediatrics. 2023.
2. World Health Organization (WHO). Obesity and overweight in children and adolescents. Updated 2025.
3. Hampl SE, Hassink SG et al. Clinical Practice Guideline for Childhood Obesity. Pediatrics. 2023.
4. Styne DM et al. Pediatric Obesity Assessment, Treatment and Prevention. Endocrine Society Guideline.
5. European Association for the Study of Obesity (EASO) Childhood Obesity Guidelines. 2024.
6. Kelly AS et al. A Review of GLP-1 Receptor Agonists in Pediatric Obesity. New England Journal of Medicine. 2024.